Makówki śląskie – tradycyjny przepis na Wigilię

Makówki śląskie to tradycyjny deser wigilijny z warstw pszennych bułek lub sucharków, masy makowej, mleka i bakalii. W śląskich domach makówki przygotowuje się na różne sposoby. Jedni używają zwykłych pszennych bułek, inni chałki albo sucharków. My robimy makówki dzień przed Wigilią. Po nocy w lodówce smakują nam bardziej niż zaraz po przygotowaniu.

Do maku najczęściej dodajemy miód, rodzynki, orzechy włoskie, migdały, morele i skórkę pomarańczową, ale pasują też figi i suszona żurawina.

Idź do przepisu ↓

Tradycyjne makówki – przepis

Składniki na makówki

• 250 g suchego, mielonego maku niebieskiego
• 1 l mleka (800 ml do masy makowej i około 200 ml do zwilżania pieczywa) oraz ewentualnie dodatkowe 50–100 ml do regulowania konsystencji
• 150 g lekko czerstwych bułek pszennych, chałki albo sucharków
• 3 łyżki naturalnego miodu
• 30 g masła
• 25 g cukru (opcjonalnie, do smaku)
• 100 g rodzynek
• 100 g orzechów włoskich
• 50 g migdałów bez skórki
• 50 g miękkich suszonych moreli
• 50 g kandyzowanej skórki pomarańczowej
• 1 łyżeczka cukru waniliowego
• mała szczypta soli
• dodatkowo do dekoracji: płatki migdałów, połówki orzechów włoskich, suszona żurawina

Jak zrobić makówki – sposób przygotowania makówek krok po kroku

1. Przygotuj bakalie. Rodzynki zalej na 10 minut ciepłą wodą, a następnie odcedź. Morele, migdały i orzechy włoskie posiekaj dość grubo.
2. Ugotuj mak. Do garnka z grubym dnem wlej 800 ml mleka i podgrzej prawie do wrzenia. Wsyp suchy, mielony mak, wymieszaj i gotuj bez przykrywki na bardzo małym ogniu przez około 15 minut, często mieszając, żeby nie przywarł do dna.
3. Dopraw masę makową. Dodaj masło, miód, cukier waniliowy i szczyptę soli. Wsyp rodzynki, orzechy, morele, migdały oraz kandyzowaną skórkę pomarańczową. Gotuj masę makową jeszcze około 10 minut, mieszając od czasu do czasu. Masa makowa powinna być gęsta, ale na tyle wilgotna i miękka, żeby łatwo rozprowadzało się ją łyżką. Po ostudzeniu masa jeszcze zgęstnieje, a pieczywo wchłonie część mleka. Jeśli masa już podczas gotowania zrobi się zbyt zbita, dolej trochę ciepłego mleka. Spróbuj lekko przestudzonej masy. Jeśli jest za mało słodka, dodaj cukier i wymieszaj.
4. Przygotuj pieczywo. Bułki lub chałkę pokrój na kromki o grubości około 1 cm. Jeśli używasz sucharków, pozostaw je w całości lub połam na mniejsze kawałki. Pozostałe 200 ml mleka podgrzej w osobnym rondelku.
5. Ułóż warstwy makówek. Kromki pieczywa zanurzaj na chwilę w ciepłym mleku. Na dnie dużej salaterki albo szklanego naczynia ułóż pierwszą warstwę pieczywa. Rozprowadź na niej warstwę masy makowej. Powtarzaj układanie warstw do wyczerpania składników. Ostatnią warstwą powinna być masa makowa. Ilość mleka potrzebnego do namaczania zależy od rodzaju pieczywa. Jeśli używasz miękkiej chałki, wystarczy ją lekko zwilżyć mlekiem.
6. Schłodź deser. Pozostaw makówki do przestudzenia, a następnie wstaw do lodówki na minimum 5 godzin, najlepiej na całą noc.
7. Podaj makówki. Przed podaniem posyp wierzch płatkami migdałów albo udekoruj bakaliami. Nakładaj łyżką porcje tak, aby każda zawierała pieczywo i masę makową.

Nasz patent na makówki

Nie namaczaj wszystkich kromek naraz. Przygotowuj je po kilka, tuż przed układaniem kolejnej warstwy. Dzięki temu pieczywo nie zamieni się w papkę. Jeżeli po ugotowaniu masa makowa jest bardzo gęsta, dolej do niej 2–3 łyżki ciepłego mleka, zanim zaczniesz przekładać nią pieczywo.

Co to są makówki i skąd pochodzi ta tradycja?

Tradycyjne makówki są jedną z potraw wigilijnych na Górnym Śląsku. To przygotowywany na Boże Narodzenie deser z pieczywa, mleka, maku i bakalii, podawany najczęściej na zimno. O miejscu makówek w śląskiej tradycji kulinarnej świadczy ich wpis na Listę Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 31 sierpnia 2006 roku.

Śląskie makówki robimy w jednej większej salaterce, z której każdy nakłada sobie porcję. Z podanych składników wychodzi około ośmiu porcji makówek. Jeśli zapraszacie więcej gości, można podwoić składniki i ułożyć deser w dwóch naczyniach.

Makówki nazywane są również makiełkami, ale znaczenie tej nazwy zależy od regionu. Na Liście Produktów Tradycyjnych śląski wigilijny deser figuruje jako „Makówki / makiełki”. W Zagłębiu, Wielkopolsce i innych częściach Polski makiełkami nazywa się także wigilijną potrawę z makaronu lub klusek połączonych z makiem, miodem i bakaliami. Śląskie makówki przygotowuje się natomiast przede wszystkim z pieczywa przekładanego masą makową.

Rodzinne przepisy na makówki różnią się proporcjami maku, mleka, bakalii i pieczywa. Jedni wolą więcej maku i orzechów, inni dodają więcej mleka, żeby pieczywo było bardzo miękkie. Najważniejsze, by makówki były wilgotne, ale nie pływały w mleku, a między kromkami było wyraźnie widać warstwy maku.

Jakie bułki najlepiej nadają się do makówek?

My dodajemy zwykłe pszenne bułki, najlepiej z poprzedniego dnia, bo świeże pieczywo zbyt łatwo się rozpada. Można też wykorzystać chałkę. W wielu śląskich przepisach na makówki wykorzystuje się również sucharki. Każda z tych wersji jest trochę inna w smaku, ale sposób układania deseru jest taki sam.

Mielony mak czy gotowa masa makowa?

Tym razem poszliśmy na łatwiznę i zrobiliśmy makówki z suchego, mielonego maku, ale jeśli macie czas, to mak możecie zmielić samodzielnie.

Zmielony suchy mak jest dla nas wygodniejszy, ponieważ sami decydujemy, ile miodu i bakalii dodajemy do masy. Gotowa masa makowa z puszki często zawiera cukier lub inne substancje słodzące i bakalie. Możemy jej użyć, jeśli zależy nam na szybszym przygotowaniu deseru, ale wtedy zmieniają się proporcje i sposób wykonania. Na około 800 g gotowej masy makowej dodajemy około 150 g pieczywa i dopasowujemy ilość mleka do konsystencji masy i rodzaju pieczywa. Przed przygotowaniem próbujemy masy, ponieważ zazwyczaj nie wymaga już dodatkowego dosładzania.

Jeśli mamy cały, niemielony mak, najpierw trzeba go odpowiednio sparzyć lub ugotować, odsączyć i zmielić.

Kiedy zrobić i jak przechowywać makówki?

Makówki najlepiej przygotować dzień przed Wigilią. Przez kilka godzin w lodówce mleko wsiąknie w pieczywo, a smaki maku, miodu i bakalii dobrze się połączą. Następnego dnia deser jest bardziej zwarty i łatwiej nakłada się go na talerze.

Po przygotowaniu makówki trzeba schłodzić, przykryć i wstawić do lodówki. Deser przechowujemy w temperaturze poniżej 5°C i zjadamy w ciągu 2–3 dni. Jeśli przygotowujemy dużą ilość makówek, lepiej rozłożyć je do dwóch mniejszych salaterek niż do jednej bardzo głębokiej, bo wygodniej je wtedy nakładać.

Zamienniki składników do makówek

Zamiast części orzechów włoskich można użyć orzechów laskowych lub innych ulubionych, a do rodzynek dodać niewielką ilość suszonej żurawiny. Wierzch można posypać płatkami migdałów; w niektórych domach dodaje się także wiórki kokosowe. Jeśli lubicie słodkie makówki, zwiększcie ilość miodu dopiero po spróbowaniu masy. Gdy używacie chałki zamiast zwykłych bułek, często nie potrzeba już dodatkowego cukru.

Najczęstsze pytania o przepis na makówki śląskie

Czy makówki można zrobić dzień wcześniej?

Tak. To nawet wygodniejsze rozwiązanie, ponieważ warstwy pieczywa zdążą zmięknąć i przejść smakiem maku. Gotowy deser przechowujemy w lodówce i podajemy na zimno.

Dlaczego masa makowa jest zbyt rzadka?

Jeśli masa makowa jest zbyt rzadka, można gotować ją jeszcze kilka minut bez przykrywki, często mieszając. Po ostudzeniu masa jeszcze zgęstnieje, a pieczywo wchłonie część mleka. Masa przeznaczona do przekładania makówek powinna być bardziej wilgotna niż nadzienie do makowca.

Czy zamiast bułek można użyć chałki?

Tak. Deser jest wtedy troszkę słodszy. Chałkę kroimy na niezbyt cienkie kromki, żeby zachowała kształt.

Czy do makówek trzeba dodawać miód?

Nie jest konieczny, ale dobrze łączy smak maku z bakaliami. Możemy zastąpić go cukrem, ale zmieni to smak masy. Przy bardzo słodkich rodzynkach lub chałce ilość słodzidła można zmniejszyć.

Czy makówki i makiełki to to samo?

Niekoniecznie. W nazewnictwie regionalnym nazwy mogą się pokrywać, lecz w wielu częściach Polski makiełkami nazywa się makaron lub kluski z makiem. Śląskie makówki są warstwowym deserem wigilijnym z masy makowej i pieczywa.

Jaka jest kaloryczność makówek?

Makówki są sycącym deserem: dużo energii dostarczają mak, orzechy, pieczywo i miód. Przy ośmiu porcjach z podanych składników można orientacyjnie przyjąć około 450–600 kcal na porcję. Dokładna wartość zależy od rodzaju mleka i pieczywa oraz ilości dodanego cukru, miodu i dekoracji.

Czy makówki trzeba podawać na zimno?

Najczęściej tak podaje się je na Śląsku. Po schłodzeniu pieczywo i mak mają przyjemniejszą, zwartą konsystencję. Nie ma potrzeby podgrzewania całej salaterki przed podaniem.

Co pasuje do makówek?

Na wigilijnym stole obok makówek można postawić także kompot z suszu. Jeśli układacie całe świąteczne menu, wcześniej warto zaplanować również kapustę z grochem – możemy ją ugotować dzień wcześniej.